Гэр хорооллын байшинг хаанаас нь эхэлж дулаалах вэ: сийгэлт, дээвэр, цонх, шал

Гэр хорооллын амины байшинд өвлийн хамгийн том зардал бол түлш, цахилгаан. «Дулаан шийдэл II» (SOAP II) төслийн хүрээнд Жэрэс Монголиа ОУТББ-ын хийсэн «Өвлийн хэмжилт 2024–2025» судалгаагаар Улаанбаатар, Дархан-Уулын гэр хорооллын 83 өрхийн мэдээллийг харьцуулахад бүтэн дулаалгатай байшингууд дулаалгагүйгээсээ жилд 41% орчим бага эрчим хүч зарцуулжээ. Бүтэн дулаалгатай байшинд доторх температурын хоногийн хэлбэлзэл дунджаар 4.5°C байхад дулаалгагүй байшинд 13°C хүрч байв. Гэвч бүх байшинг нэг дор бүрэн дулаалах төсөв хүн бүрт байдаггүй. Тэгвэл хаанаас нь эхлэх вэ?

Дулаан хаашаа алдагддаг вэ

Barilga.mn-ийн тайлбараар байшингийн дулаан үндсэн хоёр замаар алдагддаг:

• Хашлага бүтээцээр буюу хана, дээвэр, шал, цонх, хаалгаар дамжиж. Энэ нь нийт алдагдлын 70–90%.
• Агаар сийгэлтээр буюу цонх, хаалганы завсар, уулзвар, хагарлаар. Энэ нь 10–40%.

2019 онд тус сайтад нийтлэгдсэн тайлбарт хуучин БНбД 2.01.01-92 нормоос иш татсанаар дээвэрт 5.2–6.2, гадна хананд 3.5–4.2, шалд 1.8-аас багагүй, цонхонд 0.53–0.55 м²·°C/Вт дулаан дамжуулалтын эсэргүүцэл шаарддаг байжээ. Өөрөөр хэлбэл дээвэрт хамгийн өндөр шаардлага тавьдаг бол цонх хамгийн сул хэсэг нь. Эдгээр нь хуучин нормын утга тул одоо мөрдөгдөж буй утгыг зураг төсөлчөөрөө шалгуулаарай.

1. Эхлээд сийгэлтийг хаа

Агаар сийгэлт нийт алдагдлын 40% хүртэлх хувийг эзэлж болох тул бага зардлаар хурдан үр дүн өгөх алхам бол завсар, цоорхойг бөглөх юм. «Дулаан шийдэл II» төслийн dulaalga.mn сайтад 2025 онд бичсэнээр цонх, хаалгыг дулаалах нь хамгийн хямд бөгөөд гарт байгаа материалаар хийж болдог, зөвхөн цонх, хаалгаа дулаалахад л дулааны алдагдал 12%-иар буурах боломжтой. Хаалгыг бүр хуучин, урагдсан хувцсаар ч дулаалж болно гэжээ. Barilga.mn-ийн зөвлөмжөөс:

• Цонхны хүрээ, хананы хоорондох завсрыг хөөсөн чигжээс эсвэл силиконоор бөглөх;
• Хаалгаар хүйтэн орж байвал поролон зэрэг жийргэвчээр битүүмжлэх эсвэл давхар хаалга хийх;
• Бусад зай завсар, уулзварыг чигжээсээр битүүлэх, цонхны тавцангаар салхи орж байвал дулаалгын материалаар чигжих.

2. Дээвэр ба тааз

Дулаан агаар дээшээ хуримтлагддаг тул тааз, дээвэр нь дулаалгын гол хэсэг. Барилгын эрчим хүч хэмнэлтийн төвийн захирал Б.Мөнхбаяр 2019 онд barilga.mn-д дээвэр, таазны хучилтыг 25–30 см дулаалахыг зөвлөсөн. Дээврийн доорх хөндийг мансарда болгон ашиглаж байгаа бол налуу хэсгийг 15–20 см хөөсөнцөр (EPS) хавтан эсвэл шилэн хөвөнгөөр дулаалж, 4–5 см агааржуулалтын завсар, 1–2 см чийг гаргах завсар үлдээхийг barilga.mn зөвлөсөн байна. Энэ нь Б.Мөнхбаярын хучилтад зөвлөсөн 25–30 см-ээс нимгэн тул эх сурвалжуудын зөвлөмж зөрж байгааг анхаарч, зузааныг зураг төсөлчөөр тооцуулаарай. Уур тусгаарлагчийг өрөө талд нь битүү тавиарай.

Материалаа зөв сонгох нь чухал. Б.Мөнхбаяр 2025 онд dulaalga.mn-д нийтлэгдсэн мэдээнд налуу дээврийг уур нэвтрүүлдэг дулаалгаар, хавтгай дээврийг хөөсөнцөр хавтангаар дулаалах нь тохиромжтой гэж зөвлөжээ. Үнс, модны үртсээр дулаалах зэрэг түгээмэл алдааг дулаалгын нийтлэг алдааны тухай нийтлэлд тусад нь авч үзсэн. Төслийн хүрээнд адрыг эрдэс хөвөн, чулуун хөвөн эсвэл хонины ноосон дулаалгаар дулаалдаг.

Нэг жишээ: dulaalga.mn-ийн мэдээгээр Сонгинохайрхан дүүргийн 31-р хороонд 2013 онд баригдсан, дээвэр нь дулаалгагүй байсан байшингийн дээврийг 2025 оны 2-р сард төслийн бригад нэг өдрийн дотор 5 см-ийн чулуун хөвөнг гурван давхарлан тавьж дулаалжээ. Мэдээнд дурдсанаар өмнө нь долоо хоногт долоон шуудай шахмал түлш түлдэг байсан бол дулаалсны дараа 2-р сарын үлдсэн хугацаанд таван шуудай түлжээ.

«Өвлийн хэмжилт»-д зөвхөн дээврээ 5 см дулаалсан «хагас дулаалгатай» өрхүүдийн температурын хэлбэлзэл 11.2°C байсан нь дулаалгагүй өрхөөс дээр боловч бүтэн дулаалгатайгаас нэлээд муу үзүүлэлт. Дээвэр бол зөв эхлэл, гэхдээ зогсох цэг биш. Б.Мөнхбаяр ч 2025 онд dulaalga.mn-д нийтлэгдсэн мэдээнд зөвхөн цонх эсвэл дээврээ бус, байшинг бүхэлд нь дулаалах нь илүү үр дүнтэй гэж онцолжээ.

3. Цонх

Б.Мөнхбаяр 2019 онд гурван давхар шилтэй, EPDM жийргэвчтэй цонхыг санал болгож, хуванцар хүрээтэй хоёр давхар шилтэй цонх л бол хангалттай гэж үзэх нь буруу гэжээ. Мөн тухайн үеийн норм орон сууцны цонхны талбайг хананы талбайн 18%-иас хэтрүүлэхгүй байхаар хязгаарладаг гэж тэр тайлбарласан. Barilga.mn-ийн өөр нэг зөвлөмжид гурван давхар шил хамгийн зөв сонголт боловч санхүүгийн шалтгаанаар олон хүн хоёр давхар шилтэйг сонгодог гэж дурджээ. «Дулаан шийдэл II» төсөл ч хуучин цонхыг гурван давхар шилтэй, эрчим хүч хэмнэдэг цонхоор солих ажлыг санал болгодог. Цонхоо солих бол шилний давхарга, жийргэвч, суурилуулалтын чанар гурвыг зэрэг анхаараарай.

4. Шал ба суурь

Б.Мөнхбаяр 2019 онд шалыг 5–15 см, суурийг 10–15 см дулаалахыг зөвлөсөн. Barilga.mn-ийн зааварт:

• Зоорьтой бол зоорийн таазыг доороос нь 5 см-ээс багагүй хатуу хөөсөнцөр хавтангаар дулаалах;
• Зоорьгүй бол одоо байгаа шалан дээр дулаалга нэмж, давхар шал хийх.

Хөрстэй шүргэлцэх хэсэгт чийгэнд тэсвэртэй хавтан сонгох нь зүйтэй. Жишээ нь «Дулаан шийдэл II» төслийн хүрээнд суурийг шахмал хөөсөнцөр (XPS) хавтангаар хоёр давхарлан дулаалдаг.

5. Агааржуулалтыг бүү март

Жэрэс Монголиагийн тайланд дулаалгатай хамт агааржуулалт, чийгийн зохицуулалтыг бодолцох хэрэгтэйг онцолсон. Barilga.mn-ийн зөвлөмжөөр өдөрт хоёр удаа 5–10 минут цонх, хаалгаа нээж агаар сэлгэх хэрэгтэй. Цонхоо удаан онгорхой орхисноос богино хугацаанд бүрэн нээж агаараа хурдан сэлгэх нь дээр, учир нь агааржуулах хугацаа уртсах тусам халаалтын эрчим хүч илүү зарцуулагдана.

Агааржуулалт яагаад чухлыг мөн тэр хэмжилт харуулж байна: оролцсон өрхүүдийн дотор агаарын PM2.5 дунджаар 66 мкг/м³ буюу үндэсний стандартын 50 мкг/м³-аас өндөр гарсан тул тайланд агаар цэвэршүүлэгч хэрэглэх, агааржуулалтыг сайжруулах шаардлагатай гэж дүгнэжээ.

Дулаалга зөвхөн түлш хэмнэхгүй

«Өвлийн хэмжилт»-д оролцогчдын сэтгэл ханамжийг 10 онооны системээр асуухад бүтэн дулаалгатай өрхүүд дунджаар 8, дулаалгагүй өрхүүд 4.4 оноо өгчээ. Эрүүл мэндийн ялгаа ч ажиглагдсан: дулаалгагүй болон хагас дулаалгатай 58 өрхөд 20 насанд хүрэгч 5–14 хоног ажлаасаа, 8 хүүхэд дунджаар 3 хоног сургууль, цэцэрлэгээсээ өвчний улмаас тасалсан бол бүтэн дулаалгатай 11 өрхөд ердөө нэг насанд хүрэгч, нэг хүүхэд долоо хоног орчим тасалжээ.

Хэзээ дулаалах вэ

«Дулаан шийдэл II» төслийн dulaalga.mn сайтын зөвлөмжөөр дулаалгын ажилд тохиромжтой хугацаа нь 4-р сарын 15-аас 10-р сарын 15 хүртэл. Монголд мөрдөж буй стандартаар 10, 11, 12, 1-р сард дулаалгын ажлыг хязгаарладаг тул дээвэр, хана, суурийн том ажлаа хүйтрэхээс өмнө амжуулах хэрэгтэй. Хүйтний улирал аль хэдийн эхэлсэн бол энэ өвөлдөө цонх, хаалганы завсраа бөглөөд, том ажлаа ирэх хавар хийхээр төлөвлөх нь бодитой.

Зардал ба санхүүжилт

Төслийн dulaalga.mn сайтад 2025 оны 2-р сард нийтлэгдсэн мэдээнд тухайн үеийн байдлаар байшинг бүхэлд нь дулаалахад ойролцоогоор 10–20 сая төгрөг зарцуулагддаг гэжээ. Үнэ тэр цагаас хойш өөрчлөгдсөн байж болно. Өөрийн байшингийн зардлыг сайтын дулаалгын өртгийн тооцоолуураар ойролцоогоор бодож болно.

Жэрэс ОУТББ-ын 2026 оны 9-р сард нийтэлсэн SOAP II төслийн (2022–2026) дүгнэлтээр гэр хорооллын байшинд зориулж орон нутгийн хямд материалаар цонх, хаалга, шал, хана, дээвэр, яндангийн дулаан алдагдлыг бууруулах 14 энгийн шийдэл боловсруулжээ. Тэдгээрийг хамтад нь хэрэгжүүлэхэд өрхийн дулааны алдагдлыг 16% хүртэл бууруулах боломжтой гэнэ. Төслийн хүрээнд 4,481 өрх эрчим хүч хэмнэх арга хэмжээ авч, 660 өрх дээврээ дулаалахад дэмжлэг авсан бөгөөд таван банк, гурван банк бус санхүүгийн байгууллагатай хамтран ногоон зээлийн бүтээгдэхүүн боловсруулсны заримынх нь хүү жилийн 6% байжээ.

2025 оны 2-р сарын байдлаар төслөөр дамжуулан Хаан банк, Хас банк, Төрийн банк, Богд банкны хэрэглээний ногоон зээл, мөн Транскапитал, Вишнфанд, Жи Эс Би Капитал ББСБ-ын хөнгөлөлттэй ногоон зээл авах боломжтой байв. Эдгээр нөхцөл өөрчлөгдсөн байж болох тул одоогийн мэдээллийг dulaalga.mn-ийн «Ногоон зээл» хэсэг болон банкнаасаа лавлаарай. Төслийн лавлах утас 7505-2000; сайтаар дамжуулан бэлтгэгдсэн дулаалгын бригад захиалах боломжтой.

Товч дараалал

1. Цонх, хаалга, уулзварын сийгэлтийг бөглөх.
2. Тааз, дээврийг уур тусгаарлагч, агааржуулалттай нь дулаалах.
3. Цонхны жийргэвч солих эсвэл цонхоо шинэчлэх.
4. Шал, суурийг дулаалах.
5. Ханыг гаднаас нь дулаалах (Б.Мөнхбаяр 2019 онд 15–20 см-ийг зөвлөсөн).
6. Өдөр бүрийн агааржуулалтын дадлаа тогтоох.

Дулаалгын материал, жийргэвч, битүүмжлэх туузыг «Барилгачин» худалдааны төв болон capital.mn-ээс олж болно.

Эх сурвалж

• СУДАЛГАА: 2024–2025 оны «Өвлийн хэмжилт» (ikon.mn, 2025)
• SOAP II: four years of warmer homes, cleaner air and lower energy use in Mongolia (Geres, 2026)
• Хялбар хямд аргаар байшингаа дулаалж өвлийг өнөтэй өнгөрүүлье (dulaalga.mn, 2025)
• Гэр, байшинг дулаалснаар эрчим хүчийг 40-50 хувь хүртэл хэмнэх боломжтой (dulaalga.mn, 2025)
• Дулаан алдаж буйг хэрхэн мэдэх вэ? (dulaalga.mn)
• Ногоон зээл (dulaalga.mn)
• Дулаалгын өртөг тооцоолуур (dulaalga.mn)
• Дулааны алдагдал (barilga.mn, 2019)
• Байшин сууцаа дотор талаас нь дулаалах (barilga.mn, 2019)
• Б.Мөнхбаяр: Барилга, сууцныхаа дулаан алдагдлыг бууруулснаар олон асуудлыг шийднэ (barilga.mn, 2019)